“Mensen zijn toch rare wezens, ze zijn er zo graag bij maar ze hebben het verdorie zo moeilijk om met verschillen om te gaan” met deze woorden opende mijn promotor -René Bouwen- enkele jaren terug een brainstormsessie rond maatschappelijk uitdagingen.

Veranderingen zijn van alle tijden geweest, maar vandaag worden we meer dan ooit geconfronteerd met ingrijpende veranderingen en vooral allesomvattende veranderingen. In de literatuur door de eeuwen heen stelt elke gezaghebbende filosoof te leven in een periode van verandering. Echter, de veranderingen waren vroeger beperkt tot onze werkplaats in de achterbouw en in de eigen straat. Vandaag worden die wereldwijd versterkt en op de spits gedreven. We krijgen à la minute het nieuws realtime in onze huiskamers en we kunnen onmiddellijk reageren terwijl honderden anderen dit waar ook maar ter wereld kunnen realtime kunnen lezen, horen en zelfs zien. Dit deed Rotmans besluiten om te zeggen: “we leven niet langer in een tijd van verandering, maar in een verandering van tijd!”

Vanuit heel de wereld worden we geconfronteerd met spanningen die onze zekerheden doen wankelen en tegelijkertijd onze samenleving onder druk zetten. De hardnekkige zogenaamde klimaatrealisten, of beter de klimaatontkenners terzijde gelaten, is het voor iedereen duidelijk dat we meer verbruiken van deze aarde dan dat de aarde kan verdragen. In een economisch plaatje is het duidelijk als je niet zorgt dat er vanachter bijkomt wat je aan de voorkant verbruikt, dat het opgeraakt! De gevolgen daarvan zien we op de sociale media met wonderbaarlijke foto’s van onder meer smeltende ijsschotsen. Elke dag zien we op het nieuws beelden van enorme bosbranden, allesverwoestende overstromingen en nooit geziene orkanen als getuigen van een ingrijpende klimaatverandering. Verder zien we een wereldhandel die meer en meer onze gewoonten bepaalt en dan drinken we Amerikaanse koffie in ons vertrouwde stationscafé. We weten niet meer wie hier de touwtjes in handen heeft, maar de enige zekerheid is: de individuele mens verliest de controle en dat maakt hem angstig.

En alsof het nog niet genoeg is, midden deze verandering was er de 9-11 aanval op de twin-torens. We werden geconfronteerd met een realiteit die de generatie na 40-45 niet meer kende. Beelden van onthoofdingen en terroristische executies vulden het nieuws. En dan op 22 maart 2016 met de aanslag in Zaventem was een wrede realiteit plots heel nabij. Het beeld van die vrouw waarvan de kleren weggescheurd waren blijven op ieders netvlies hangen. En dan word je van vandaag op morgen geconfronteerd met vluchtelingen in je eigen achtertuin. Zij komen met vreemde ideeën, onbegrijpelijke gebruiken en een onbekende cultuur. Het is alsof wij plots de terreurdreiging zien in onze achtertuin.

En dan begint de polarisatie, niet alleen op sociale media, maar ook in de straat. Zelfs met brandstichting. De herinneringen aan 40-45 worden terug opgeroepen. We verwijten elkaar blind te zijn voor de werkelijkheid. Los van de kant waar we staan, links of rechts, wij zijn overtuigd dat wij en wij alleen de enige juiste waarheid zien. Wij zijn overtuigd van ons groot gelijk! Daarom hebben wij het recht en vooral de plicht om die andere te wijzen op de juiste waarheid: de onze enige en juiste waarheid. Die andere ziet de eigenlijke werkelijkheid niet! Hij is te dom, te dik, te lelijk, te onnozel en wat nog dan nog is.

Wat we op dat moment vergeten is dat we de wereld niet zien zoals hij is, maar we zien de wereld met onze eigen ogen, vanuit onze eigen gekaderd wereldbeeld. We kennen onze wereld vanuit onze vertrouwde omgeving, met onze vertrouwde eigen taal, met onze eigen vertrouwde gewoontes waar onze voorouders voor vochten. En nu wordt dat eigenste denkkader bedreigd met de komst van al dat onbekende. Wij kunnen niet meer onszelf zijn want die andere valt onze eigenheid aan. De andere gaat onze eigen waardigheid en alles wat daarbij hoort vernietigen en dat moeten wij vermijden. Wij moeten onze waardigheid verdedigen want anders lopen anderen over ons heen en zijn we definitief de controle kwijt. En verdorie die anderen begrijpen dat niet, die stommeriken! Mijn idee is juist: ik zie verdomme zoals het is! Maar toevallig denkt de andere nu net hetzelfde. Daarom bouwt Trump een muur en dan bestaat die andere niet meer! Of we branden het af en het is weg en wij kunnen verder leven met ons eigen-dikke-ik, met ons eigen groot gelijk, zonder dat het schuurt.

Maar toch moeten we dat eigen-dikke-ik durven in vraag stellen! Een canon zal niet zorgen voor een identiteit die de sociaal-maatschappelijk veranderingen van vandaag en morgen aankan. Identiteit is niet iets dat voor eens en voor altijd goed bewaard is ergens in een veilige bankkluis. Identiteit maken we samen, maar dan echt samen. Als we naar mekaar kijken, staan de neuzen niet in dezelfde richting! Mijn ogen zien dan andere dingen dan jouw ogen, mijn ervaringen zijn niet jouw ervaringen, mijn werkelijkheid is niet jouw werkelijkheid. Samen moeten we zoeken naar wegen om die ervaringen en werkelijkheid te toetsen aan mekaar, niet om te zien wie het bij het juiste eind heeft, maar om een gezamenlijke wereld te maken voor ons.

Kunst helpt hierbij, kunstenaars laten een andere wereld zien. Misschien dat gevestigde machten het daarom niet zo hebben op nieuwe kunstprojecten die her en der ontstaan. Daarom ben ik ook gaan schilderen: leren anders kijken naar mijn omgeving, andere kleuren en vormen zien. Nieuwe vormen en kleuren die mij vertellen dat niets is wat het is en mij dan uitnodigen om eens anders te kijken.

Anders kijken vraagt moed! Het vraagt durf om los te komen van gevestigde waarheden verkondigd vanaf stoere preekstoelen en van doctrines en axioma’s gebaseerd op de hardste bewijzen van de gevestigde economische of andere wereldbeelden. Het vraagt moed om even mee te gaan met de gedachten van de ander en je eigen controle los te laten. Het is gewoon even je eigen-dikke-ik laten zijn voor wat het is.

Maar dan moet je durven met die ander echt op dezelfde bank gaan zitten en echt durven in dialoog gaan. Naar elkaars verhaal luisteren. Dan zie je inderdaad dat er verschillen zijn en vooral dat je niet hoeft te vrezen voor je eigen identiteit. Dan ben je klaar voor een nieuw verhaal, waarbij je niet meer bang hoeft te zijn van verschillen.

Wordt vervolgd.

Dit stuk is onder andere geïnspireerd op volgende literatuur:

Allcott, H., & Gentzkow, M. (2017). Social media and fake news in the 2016 election. Journal of Economic Perspectives, 31(2), 211-236.

Argyris, C., & Schön, D. A. (1978). Organizational learning: A theory of action perspective. Reading, Massachusetts: Addison-Wesley Publishing Compagny.

Bushe, G. R. (2007). Generativity and the transformational potential of Appreciative Inquiry. In D. Zandee, Cooperrider, D.L. & Avital, M. (eds.) (Ed.), Organizational generativity: Advances in Appreciative Inquiry (Vol. 3). Amsterdam: Elsevier.

Bushe, G. R. (2010). Clear leadership: Sustaining real collaboration and partnership at work. Boston: Davies-Black.

Conover, M., Ratkiewicz, J., Francisco, M. R., Gonçalves, B., Menczer, F., & Flammini, A. (2011). Political polarization on twitter. ICWSM, 133, 89-96.

Custers, J. (2017). Zelfsturing 3.0. Peel en Maas: Gemeente Peel en Maas.

Dewulf, A., & Bouwen, R. (2012). Issue framing in conversations for change: Discursive interaction strategies for “doing differences”. The Journal of Applied Behavioral Science, 48(2), 168-193.

Dukes, T., & Musterd, S. (2012). Towards social cohesion: Bridging national integration rhetoric and local practice: The case of the netherlands. Urban Studies, 49(9), 1981-1997.

Ehrlich, P. R., & Ehrlich, A. H. (2013). Can a collapse of global civilization be avoided? Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences, 280(1754), 20122845.

Ehrlich, P. R., Kareiva, P. M., & Daily, G. C. (2012). Securing natural capital and expanding equity to rescale civilization. Nature, 486(7401), 68-73.

Fraisse, L. (2018). Potential and ambivalent effects of grassroots initiatives on neighborhood development.

Gentzkow, M. (2016). Polarization in 2016. Toulouse Network for Information Technology Whitepaper.

Gergen, K. J. (2014). From mirroring to world-making: Research as future forming. Journal for the Theory of Social Behavior, 46(3), 287-310.

Hogg, M. A. (2015). Social instability and identity-uncertainty. Social psychology and politics, 307.

Holling, C. S. (2005). From complex regions to complex worlds. Minn. JL Sci. & Tech., 7, 1.

Homer-Dixon, T. (2008). The upside of down: Catastrophe, creativity, and the renewal of civilization: Island Press.

Hossain, M. (2018). Grassroots innovation: The state of the art and future perspectives. Technology in Society, 55, 63-69.

Iyengar, S., & Westwood, S. J. (2015). Fear and loathing across party lines: New evidence on group polarization. American Journal of Political Science, 59(3), 690-707.

Mohrman, S. A., & Lawler, E. E. I. (2012). Generating knowledge that drives change. Academy of Management Perspectives, 26(1), 41-51.

Pfeffer, J., Zorbach, T., & Carley, K. M. (2014). Understanding online firestorms: Negative word-of-mouth dynamics in social media networks. Journal of Marketing Communications, 20(1-2), 117-128.

Rotmans, J. (2017). Change of era: Our world in transition: Boom.

Sayer, D. (2017). White riot—brexit, trump, and post-factual politics. Journal of Historical Sociology, 30(1), 92-106.

Senge, P. M., Scharmer, C. O., Jaworski, J., & Flowers, B. S. (2004). Awakening faith in an alternative future. Reflections, 5(7), 1-11.

Senge, P. M., Scharmer, C. O., Jaworski, J., & Flowers, B. S. (2006). Presence. Een ontdekkingsreis naar diepgaande verandering in mensen en organisaties. (P. de Wolff, Trans.). Den Haag: Sdu Uitgevers.

Seyfang, G., & Smith, A. (2007). Grassroots innovations for sustainable development: Towards a new research and policy agenda. Environmental Politics, 16(4), 584-603.

Singer, D. J., Bramson, A., Grim, P., Holman, B., Jung, J., Kovaka, K., . . . Berger, W. J. (2019). Rational social and political polarization. Philosophical Studies, 176(9), 2243-2267.

Smith, A., & Stirling, A. (2016). Grassroots innovation and innovation democracy.

Spohr, D. (2017). Fake news and ideological polarization:Filter bubbles and selective exposure on social media. Business Information Review, 34(3), 150-160.

Sterling, S. (2007). Riding the storm: Towards a connective cultural consciousness. In A. E. Wals (Ed.), Social learning towards a sustainable world: Principles, perspectives, and praxis (pp. 63-82): Wageningen Academic Pub.

Suhay, E. (2015). Explaining group influence: The role of identity and emotion in political conformity and polarization. Political Behavior, 37(1), 221-251.

Wheatley, M. J. (2017). Who do we choose to be? Facing reality, claiming leadership, restoring sanity: Berrett-Koehler Publishers.

delen mag